Cukrzyca a serce – jak zmniejszyć ryzyko?

Dlaczego cukrzyca szkodzi sercu i naczyniom krwionośnym?

Cukrzyca to choroba całego organizmu, a jej skutki sięgają daleko poza trzustkę. Kiedy poziom cukru we krwi latami pozostaje zbyt wysoki, najpierw cierpi śródbłonek – cienka warstwa komórek, która wyściela naczynia od środka. Uszkodzony śródbłonek łatwiej przepuszcza cholesterol LDL i w ścianie naczynia zaczyna narastać blaszka miażdżycowa.

Przewlekła hiperglikemia działa przy tym po cichu, bez bólu i wyraźnych sygnałów. Glukoza łączy się z białkami w ścianach naczyń (powstają tzw. końcowe produkty glikacji), przez co tętnice sztywnieją, a w organizmie utrzymuje się stan zapalny.

Obrywa też sam mięsień sercowy. U części chorych staje się sztywniejszy i gorzej się rozkurcza, nawet gdy tętnice wieńcowe są jeszcze drożne. Lekarze nazywają to kardiomiopatią cukrzycową.
Dwukrotnie wyższe ryzyko, o którym mowa na początku, dotyczy przede wszystkim choroby wieńcowej i udaru niedokrwiennego. Sercowo-naczyniowe powikłania cukrzycy pozostają przy tym główną przyczyną zgonów wśród diabetyków.

Jakie choroby serca najczęściej grożą osobom z cukrzycą?

Cukrzyca zwiększa ryzyko kilku chorób układu krążenia. Najczęściej są to:

• Choroba wieńcowa i zawał mięśnia sercowego – choroba wieńcowa to zwężenie naczyń doprowadzających krew do serca, a zawał – jej najgroźniejszy skutek. Związek między cukrzycą a zawałem serca kryje podstępny szczegół: uszkodzenie nerwów (neuropatia autonomiczna) sprawia, że u części diabetyków zawał przebiega bez typowego, silnego bólu w klatce piersiowej. Zamiast niego pojawia się duszność, nagłe osłabienie, nudności albo nie ma żadnych objawów (tzw. nieme niedokrwienie).
• Udar mózgu – występuje u osób z cukrzycą częściej niż w pozostałej populacji.
• Niewydolność serca – o zależności między cukrzycą a niewydolnością serca mówi się coraz więcej. Osłabione serce gorzej pompuje krew, co objawia się zadyszką, obrzękami kostek i szybkim męczeniem się. Ten problem bywa długo nierozpoznany.
• Zaburzenia rytmu – pacjenci często pytają, czy między cukrzycą a kołataniem serca istnieje związek. Odpowiedź brzmi tak, cukrzyca zwiększa ryzyko migotania przedsionków, która z kolei podnosi ryzyko udaru. Zależność między cukrzycą a szybkim biciem serca ma jednak drugą stronę. Przyspieszone tętno, drżenie rąk i zimny pot to typowe objawy niedocukrzenia (hipoglikemii). Przy takich dolegliwościach zmierz cukier i powiedz o nich lekarzowi.

Jak ocenić swoje ryzyko sercowo-naczyniowe?

Ryzyka nie da się odczytać z jednego wyniku. Lekarz składa je z kilku elementów: wieku, czasu trwania cukrzycy, palenia, ciśnienia tętniczego, cholesterolu, stanu nerek i chorób serca w rodzinie. To klasyczne czynniki ryzyka, które u diabetyków nakładają się na siebie i wzajemnie wzmacniają.

U osób z cukrzycą typu 2, które nie przeszły zawału ani udaru, Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) w wytycznych z 2023 roku zaleca kalkulator SCORE2-Diabetes. Szacuje on 10-letnie ryzyko zawału lub udaru i pozwala przypisać pacjenta do grupy ryzyka umiarkowanego, wysokiego albo bardzo wysokiego. Od tej kategorii zależy, jak mocno trzeba obniżać cholesterol.

W poradni kardiologicznej GK-MED pacjentom z cukrzycą zalecamy konkretny zestaw badań: EKG, 24-godzinny pomiar ciśnienia (ABPM), lipidogram, glukozę i hemoglobinę glikowaną (HbA1c), kreatyninę z eGFR oraz – w razie potrzeby – echo serca.

Ocena nerek nie trafiła na tę listę przypadkiem. Białko w moczu (albuminuria) i spadek eGFR to wczesne sygnały uszkodzenia drobnych naczyń, a przewlekła niewydolność nerek wyraźnie podnosi ryzyko sercowe.

Co możesz zrobić sam? Styl życia, który chroni serce

Leki są ważne, ale fundament budujesz sam. Profilaktyka chorób serca przy cukrzycy opiera się na kilku decyzjach, które brzmią banalnie, a przekładają się na mniej zawałów i udarów.
Na początek papierosy. Nikotyna obkurcza naczynia, które cukrzyca i tak już nadwyręża. To zmiana o największym pojedynczym zysku.

Ruch to drugi filar. Aktywność fizyczna działa jak lek bez recepty: pracujący mięsień pobiera glukozę z krwi nawet przy niewielkiej ilości insuliny, a regularny trening obniża też ciśnienie. ESC zaleca co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo – szybki marsz, rower, pływanie – oraz ćwiczenia oporowe dwa razy w tygodniu. Jeśli chorujesz od lat lub masz objawy ze strony serca, przed intensywnym treningiem skonsultuj się z kardiologiem.

Równie ważny jest talerz. Najlepiej przebadany jest model śródziemnomorski: warzywa, strączki, pełne ziarna, ryby, oliwa i orzechy, a mniej czerwonego mięsa, słodyczy i soli. W polskiej kuchni to choćby kasza gryczana zamiast białej bułki i olej rzepakowy zamiast smalcu.

Zostaje masa ciała. Otyłość, zwłaszcza brzuszna, napędza insulinooporność i nadciśnienie. Już utrata 5–10% masy ciała poprawia wyniki cukru, ciśnienia i lipidów. W GK-MED w tym procesie wspierają pacjentów dietetyk i obesitolog, czyli lekarz specjalizujący się w leczeniu otyłości.

Cukier, ciśnienie, cholesterol – do jakich wartości dążyć?

Cele leczenia lekarz zawsze ustala indywidualnie. Wytyczne ESC i zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) na 2026 rok podają jednak punkty odniesienia dla większości dorosłych z cukrzycą – zarówno w zakresie kontroli glukozy we krwi, jak i ciśnienia oraz cholesterolu.

HbA1c pokazuje średnie stężenie glukozy z ostatnich trzech miesięcy, więc mówi o kontroli cukrzycy więcej niż pojedynczy pomiar na czczo. Codzienne pomiary poziomu glukozy glukometrem lub sensorem wychwytują wahania i niedocukrzenia, które także obciążają serce.

Nadciśnienie tętnicze ma większość osób z cukrzycą typu 2 i to ono, obok cholesterolu, najmocniej przyspiesza miażdżycę. Stres w gabinecie potrafi zawyżyć wynik, więc cenne są pomiary domowe lub holter ciśnieniowy.

Leki, które chronią nie tylko przed cukrzycą, ale i przed chorobami serca

W ostatniej dekadzie podejście do leczenia cukrzycy typu 2 wyraźnie się zmieniło. Dziś lekarz sięga nie tylko po leki obniżające cukier, ale też po te, które w dużych badaniach zmniejszały liczbę zawałów, udarów i zgonów sercowo-naczyniowych.

Pierwsza grupa to flozyny (inhibitory SGLT2). Sprawiają, że nadmiar glukozy jest wydalany z moczem, ale ich korzyści sięgają dalej: zmniejszają ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca i spowalniają postęp choroby nerek. Druga grupa to analogi GLP-1, podawane najczęściej we wstrzyknięciu raz w tygodniu. Zmniejszają ryzyko zawału i udaru i pomagają schudnąć.
Wytyczne ESC zalecają te leki u chorych na cukrzycę typu 2 z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową niezależnie od wartości HbA1c – także wtedy, gdy cukier jest już dobrze wyrównany. U osób z niewydolnością serca lub przewlekłą chorobą nerek preferowane są flozyny.

Ciśnienie i cholesterol trzeba leczyć równie konsekwentnie jak sam cukier. Ochronę uzupełniają więc statyny, leki na nadciśnienie (często inhibitory ACE lub sartany, które chronią też nerki), a u pacjentów po zawale serca lub udarze – leki przeciwpłytkowe, np. kwas acetylosalicylowy. O wyborze i dawkach decyduje lekarz. Nie zmieniaj leczenia na własną rękę, nawet gdy wyniki się poprawią.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

Niektóre objawy wymagają natychmiastowej reakcji. Dzwoń pod 112, jeśli pojawi się ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej trwające dłużej niż kilka minut, nagła duszność, zimny pot, nudności z osłabieniem albo ból promieniujący do ręki, szczęki lub pleców. U diabetyków powodem do wezwania pomocy jest też nagłe, niewyjaśnione złe samopoczucie.

Ten sam numer wybierz przy objawach, które mogą oznaczać udar: opadający kącik ust, osłabienie ręki lub nogi po jednej stronie ciała, kłopoty z mówieniem albo widzeniem.

Na planową wizytę u kardiologa umów się, gdy zauważasz spadek tolerancji wysiłku, zadyszkę przy codziennych czynnościach, obrzęki kostek, nawracające kołatania serca, zawroty głowy lub wysokie wyniki ciśnienia w domowych pomiarach.

Poradnia kardiologiczna w Rudzie Śląskiej – konsultacja bez kolejki

Szukasz miejsca, w którym kompleksowo sprawdzisz serce przy cukrzycy? Nasza poradnia kardiologiczna w Rudzie Śląskiej działa w Centrum Medycznym GK-MED przy ul. Sztolniowej 6 w Bykowinie. Dzięki bliskości A4 i DTŚ łatwo dojechać tu też z Katowic czy Zabrza.

Pacjentów przyjmuje lek. Ksawery Tamioła, lekarz w trakcie specjalizacji z kardiologii, który szczególną uwagę poświęca profilaktyce i ocenie ryzyka u osób z cukrzycą i otyłością. Na wizytę nie potrzebujesz skierowania, a terminy są krótkie. Na wizycie zbiera wywiad, mierzy ciśnienie, wykonuje EKG i ustala plan diagnostyki, a wyniki omawia bez medycznego żargonu. Na wizytę u kardiologa prywatnie zarejestrujesz się online lub pod numerem 784 160 453.